Dziecięcy Uniwersytet Pogranicza – program realizowany przez Ośrodek „Pogranicze – sztuk, kultur, narodów” w Sejnach zdobył Nagrodę Przewroty 2026 w kategorii lokalnej.
To sukces ważny nie tylko dla Sejn, ale i dla całego regionu: pokazuje, że edukacja najwyższej próby może powstawać poza wielkimi ośrodkami – tam, gdzie jest uważność na miejsce, ludzi i historie, które je tworzą. Nagroda Przewroty to prestiżowe wyróżnienie Centrum Nauki Kopernik dla inicjatyw edukacyjnych, które zmieniają jakość uczenia się w Polsce, odpowiadają na współczesne wyzwania, włączają i inspirują. W III edycji Nagrody Przewroty organizatorzy otrzymali aż 360 zgłoszeń – z dużych miast, małych miasteczek i wsi, zarówno od pojedynczych osób, jak i zespołów oraz instytucji. Spektrum tematów, grup odbiorców i sposobów działania było wyjątkowo szerokie i różnorodne.
„Najważniejsze jest jednak, żeby wszyscy, którzy współtworzą ten ekosystem edukacyjny, nie konkurowali ze sobą, ale wzajemnie się uzupełniali: przez wymianę doświadczeń, inspirowanie i współpracę. Bo właśnie na styku różnych środowisk, kompetencji i perspektyw rodzą się najciekawsze pomysły” – mówił podczas finałowej gali rozdania nagród Robert Firmhofer, dyrektor naczelny Centrum Nauki Kopernik.
Laureatów nagród głównych wybrali członkowie i członkinie kapituły honorowej, osoby ze świata nauki, edukacji, biznesu, sztuki i życia publicznego: Julia Gałosz, Sławomir Kasprzak, prof. zw. dr hab. Dorota Klus-Stańska, Joanna Lilpop, Jacek Łęgiewicz, Michał Senk, Oliwia Thomas, dr Jędrzej Witkowski. Kapitule przewodniczył Robert Firmhofer, dr h.c., dyrektor naczelny Centrum Nauki Kopernik.
Dziecięcy Uniwersytet Pogranicza to program łączący edukację i kulturę, budujący w dzieciach ciekawość, wrażliwość i poczucie zakorzenienia. Obejmuje dzieci i osoby dorastające w wielokulturowym regionie pogranicza, pochodzące z różnych środowisk społecznych, kulturowych i religijnych. Przez cały rok uczestnicy i uczestniczki wspólnie z artystami i regionalistami poznają sztukę i historię sąsiadów – piszą ikony, tworzą litewskie wycinanki i uczą się pieśni pogranicza. Działania Uniwersytetu obejmują także spektakle, koncerty, wystawy i filmy prezentowane mieszkańcom miasta.
Inicjatywa mierzy się z wyzwaniami edukacji w małym mieście – ograniczonym dostępem do kultury, poczuciem peryferyjności oraz zanikiem pamięci o historii sąsiedztwa regionu. Program rozwija wrażliwość i umiejętność postrzegania miejsca dorastania jako przestrzeni wspólnoty, odpowiedzialności i twórczego współtworzenia. Wzmacnia tożsamość lokalną i uczy uważnego, otwartego kontaktu z dziedzictwem miejsca – a jego model może być prowadzony także w innych społecznościach pogranicza. W praktyce oznacza to edukację, która nie odwraca dzieci od miejsca pochodzenia, ale pomaga im je zrozumieć i współtworzyć. To szczególnie ważne dziś – w świecie pełnym szybkich zmian i napięć – kiedy lokalna wspólnota, pamięć i umiejętność dialogu stają się kompetencjami nie mniej istotnymi niż wiedza szkolna.
Kapituła honorowa Nagrody zwróciła uwagę, że „inicjatywa proponuje zmianę perspektywy w myśleniu o różnorodności, traktując ją nie jako problem do przezwyciężenia, lecz jako punkt wyjścia do działań edukacyjnych. (…) W czasie nasilonej polaryzacji społecznej inicjatywa pokazuje, że możliwe jest budowanie wspólnoty opartej na współdziałaniu, z poszanowaniem korzeni, pamięci i wielości perspektyw. Edukacja przyjmuje tu formę praktyki odpowiedzialnego bycia razem, rozwija umiejętność dialogu, ciekawość i uważność na innych”.
Laureat w kategorii ogólnopolskiej: RÓWIEŚNICY (Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę)
W kategorii ogólnopolskiej zwyciężył program RÓWIEŚNICY, który wspiera szkoły w przeciwdziałaniu przemocy rówieśniczej (ze szczególnym uwzględnieniem cyberprzemocy) oraz w diagnozowaniu skali i form tego zjawiska. Program obejmuje m.in. serial edukacyjny dla uczniów, szkolenia dla kadry pedagogicznej, scenariusze lekcji, webinary, platformę edukacyjną oraz narzędzia badawcze. Pomaga młodzieży uczyć się reagowania, szukania wsparcia i bezpiecznych sposobów działania w sytuacjach przemocy. Kapituła doceniła, że program „w sposób innowacyjny kieruje uwagę na rolę świadka i kształci w młodych ludziach kompetencje do przeciwdziałania przemocy, wzmacniając poczucie sprawczości i współodpowiedzialności za swoją społeczność”.
Nagroda Specjalna Przewroty ex aequo: Julia Pawłowska i Tomasz Sulej
Przyznano również Nagrodę Specjalną Przewroty – wyróżnienie od pracowników i pracowniczek Centrum Nauki Kopernik, przyznawane osobom, które współpracują lub współpracowały z Kopernikiem i inspirują jego zespół swoją pasją i zaangażowaniem w rozwój edukacji. To ci, którzy współtworzą programy Centrum, doradzają w nowatorskich projektach i rozwijają kopernikańskie pomysły.
Nagrodę Specjalną Przewroty otrzymali ex aequo – dr hab. Julia Pawłowska (Wydział Biologii UW) oraz dr hab. Tomasz Sulej, prof. IPal PAN (Instytut Paleobiologii PAN) – za pionierskie działania w obszarze nauki obywatelskiej w Centrum Nauki Kopernik. Dr hab. Julia Pawłowska współpracowała z Centrum Nauki Kopernik przy realizacji projektu „Genetyczne grzybobranie” – inicjatywy nauki obywatelskiej, która stałą się częścią europejskiego projektu FunDive. Dr hab. Tomasz Sulej ściśle współpracuje z Kopernikiem od października 2024 roku przy projekcie „Nauka ma głos”. W tamach tych działań wolontariusze preparują – oczyszczają ze skały – mastodonzaura, płaza żyjącego 240 mln. lat temu na terenie dzisiejszej Polski.
Finaliści Nagrody Przewroty 2026 – 10 inicjatyw, 2 kategorie
W tej edycji kapituła wewnętrzna wyłoniła 10 finalistów – po 5 w kategorii lokalnej i ogólnopolskiej.
Kategoria lokalna (finaliści)
- Własne Pokoje (Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki w Warszawie) – program równoległych warsztatów dla osób opiekujących się oraz osób z niepełnosprawnościami, łączący twórczość z profesjonalną asystencją, aby zapewnić każdej ze stron realny dostęp do kultury.
- Trening białych krwinek – jak działają szczepionki? (Instytut Genetyki Człowieka PAN w Poznaniu) – przystępna edukacja o odporności, szczepionkach i genetyce, odpowiadająca na dezinformację i lęk przed szczepieniami.
- Studio DE_HA (Fundacja Daj Herbatę, Warszawa) – holistyczne wsparcie osób wychodzących z kryzysu bezdomności, łączące aktywizację zawodową, arteterapię i asystentów zdrowienia.
- Dziecięcy Uniwersytet Pogranicza (Sejny) – laureat kategorii lokalnej.
- Szkolne kółko żużlowe w Kowalewie Pomorskim – sport jako narzędzie edukacyjne.
Kategoria ogólnopolska (finaliści)
- European Rover Challenge (Europejska Fundacja Kosmiczna) – międzynarodowe zawody łazików marsjańskich i piknik naukowy, gdzie nauka działa przez emocje i doświadczenie.
- KIOSKI TROSKI – zdrowie psychiczne i kultura (Towarzystwo Inicjatyw Twórczych „ę”) – program szkoleniowy dla kadr kultury, łączący kulturę i wsparcie zdrowia psychicznego.
- RÓWIEŚNICY (FDDS) – laureat kategorii ogólnopolskiej.
- S4ClimateKit (Fundacja Edukacji Klimatycznej) – zestawy eksperymentalne zmieniające edukację klimatyczną w szkołach na praktyczną i pronaukową.
- WEB-KORKI (Fundacja Web-Korki) – zajęcia 1:1 online dla wychowanków domów dziecka, budujące relację i stałe wsparcie.
Więcej o Nagrodzie Przewroty, laureatach i finalistach na: www.nagroda.kopernik.org.pl
